هوش مصنوعی و وسواس عجیب به «نه فقط… بلکه همچنین…»؛ الگویی که سه برابر بیشتر از انسانها تکرار میشود
اگر در ماههای اخیر با متنهای تولیدشده توسط هوش مصنوعی سروکار داشته باشید، حتماً بارها با جملاتی مواجه شدهاید که با الگوی «نه فقط… بلکه همچنین…» آغاز میشوند. این ساختار زبانی که در آثار ادبی کلاسیک نیز سابقهای طولانی دارد، به یکی از مشخصههای سبک نوشتاری مدلهایی مانند ChatGPT، Claude و Gemini تبدیل شده است. اما چرا هوش مصنوعی تا این اندازه به این الگوی مقایسهای علاقه دارد و آیا این وسواس زبانی میتواند به مرور زبان انسانها را نیز تحت تأثیر قرار دهد؟
بر اساس پژوهشی که توسط شرکت Pangram (توسعهدهنده ابزار تشخیص متنهای تولیدشده توسط هوش مصنوعی) انجام شده، جملات با ساختار «نه فقط… بلکه همچنین…» در نوشتههای تولیدشده توسط هوش مصنوعی تقریباً سه برابر بیشتر از نوشتههای انسانی دیده میشوند. این آمار چشمگیر، سؤالات جدی درباره نحوه آموزش مدلهای زبانی، تأثیر بازخورد انسانی بر رفتار آنها و حتی آینده زبان طبیعی در عصر هوش مصنوعی مطرح کرده است.
ساختاری که شکسپیر هم دوست داشت؛ از ادبیات کلاسیک تا خروجی چتباتها
جالب اینجاست که این الگوی زبانی، ابداع هوش مصنوعی نیست. در نمایشنامه «ژولیوس سزار» ویلیام شکسپیر، جملات مشهوری با همین ساختار دیده میشود؛ مانند «من برای ستایش سزار نیامدهام، بلکه برای دفن او آمدهام». این شیوه بیان که در بلاغت کلاسیک با عناوینی مانند آنتیتز (Antithesis) و نفی فرازبانی (Metalinguistic Negation) شناخته میشود، همواره به عنوان یک تکنیک مؤثر برای تأکید و ایجاد جذابیت در متن استفاده میشده است.
اما مشکل اینجاست که هوش مصنوعی این تکنیک ادبی را آنقدر تکرار کرده که از یک ابزار بلاغی هوشمندانه، به یک کلیشه زبانی تبدیل شده است. ویل اورموس، نویسنده مجله آتلانتیک، در گزارشی تأکید کرده که این ویژگی در ChatGPT، Claude، Gemini و مدلهای متنباز مختلف دیده میشود و به یکی از سادهترین نشانههای قابل تشخیص در سبک نوشتاری هوش مصنوعی تبدیل شده است.
سه نظریه درباره علت وسواس هوش مصنوعی به این الگو
پژوهشگران هنوز به یک پاسخ قطعی درباره دلیل استفاده مکرر مدلهای هوش مصنوعی از ساختار «نه فقط… بلکه همچنین…» نرسیدهاند، اما سه نظریه مهم در این زمینه مطرح شده است:
۱. دادههای آموزشی گسترده؛ انبوهی از مثالهای بلاغی
مدلهای زبانی بزرگ با استفاده از حجم عظیمی از متنهای نوشتهشده توسط انسان آموزش میبینند. این دادهها شامل کتابها، مقالات علمی، اسناد حقوقی و محتوای اینترنتی است که در بسیاری از آنها، ساختارهای مبتنی بر تضاد و مقایسه برای تأکید بیشتر بر یک مفهوم استفاده شده است. به همین دلیل، هوش مصنوعی نمونههای بیشماری از این شیوه بیان را در فرآیند آموزش خود مشاهده کرده است.
با این حال، توحین چاکرابارتی از دانشگاه استونی بروک معتقد است که دادههای آموزشی بهتنهایی نمیتوانند میزان محبوبیت فعلی این ساختار را توضیح دهند و عوامل دیگری نیز در این میان نقش دارند.
۲. یادگیری تقویتی با بازخورد انسانی (RLHF)؛ تشویق به ظاهر عمیقتر
پس از مرحله آموزش اولیه، مدلهای هوش مصنوعی از فرآیند یادگیری تقویتی با بازخورد انسانی عبور میکنند. در این مرحله، ارزیابهای انسانی پاسخهای مدل را بررسی و امتیازدهی میکنند. چاکرابارتی احتمال میدهد که ارزیابها ممکن است پاسخهایی را که دارای ساختار «نه فقط… بلکه همچنین…» بودهاند، باکیفیتتر ارزیابی کرده باشند.
دلیل این موضوع میتواند این باشد که چنین ساختاری این تصور را ایجاد میکند که چتبات ابتدا یک توضیح ساده را رد کرده، سپس به یک توضیح دقیقتر، قویتر و جذابتر رسیده است. در نتیجه، متن ممکن است نسبت به واقعیت، جزئیتر یا عمیقتر به نظر برسد؛ حتی اگر اطلاعات جدیدی ارائه نکرده باشد.
۳. سهولت پیشبینی کلمات؛ راهی برای تعادل بین قطعیت و تأکید
چتباتها متن را مانند یک نویسنده انسانی که کل جمله را در ذهن خود طراحی میکند، تولید نمیکنند. آنها با توجه به کلمات قبلی، احتمال مناسبترین کلمه یا بخش بعدی کلمه را پیشبینی میکنند. وقتی مدل شروع به توضیح یک موضوع میکند، به جای انتخاب مستقیم یک عبارت کاملاً دقیق، ابتدا یک تعریف معمولی را مطرح کرده، سپس آن را رد کرده و تعریف قویتری ارائه میدهد. این استراتژی به هوش مصنوعی کمک میکند میان یک انتخاب واژگانی قابلپیشبینی و یک بیان تأثیرگذارتر، تعادل ایجاد کند.
زنگ خطر «فروپاشی مدل»؛ وقتی هوش مصنوعی از زبان خودش تغذیه میکند
شاید نگرانکنندهترین جنبه این پدیده، چرخهای باشد که میتواند به «فروپاشی مدل» (Model Collapse) منجر شود. با افزایش حجم محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی در اینترنت، احتمال اینکه این متنها وارد دادههای آموزشی نسلهای جدید مدلها شوند، به شدت افزایش مییابد. این چرخه بازتولید زبان به این شکل عمل میکند:
- مدلهای هوش مصنوعی متن تولید میکنند
- این متنها در اینترنت منتشر میشوند
- مدلهای جدید از همین محتواها به عنوان بخشی از دادههای آموزشی استفاده میکنند
- الگوهای نوشتاری مشابه، از جمله «نه فقط… بلکه همچنین…»، دوباره تقویت میشوند
الیاس مسرور، مهندس بنیانگذار شرکت Pangram، هشدار میدهد که زمانی که یک الگوی زبانی وارد رفتار مدلهای هوش مصنوعی شود، حذف کامل آن بسیار دشوار خواهد بود و زبان ماشین میتواند از تولیدات خودش برای تقویت دوباره همان عادتهای نوشتاری استفاده کند.
تأثیر بر انسانها؛ نویسندگانی که به هوش مصنوعی متهم میشوند
رواج این ساختار یک پیامد جالب برای نویسندگان انسانی نیز ایجاد کرده است. الگویی که زمانی یک تکنیک مؤثر برای ایجاد تأکید و جذابیت در متن محسوب میشد، اکنون ممکن است باعث شود برخی افراد به استفاده از هوش مصنوعی در نگارش متهم شوند. به عنوان مثال، رمان ترسناک Shy Girl به دلیل استفاده از جملاتی با ساختار مشابه «نه کیف، نه وسیله و نه زره، بلکه فقط من»، توسط ناشر از چرخه فروش خارج شد، هرچند نویسنده استفاده از هوش مصنوعی را رد کرد.
یک پژوهش جدید توسط محققان آلمانی نشان میدهد که برخی عبارتهای پیشتر مختص هوش مصنوعی، اکنون در مکالمات روزمره انسانها نیز بیشتر دیده میشوند. این موضوع نشان میدهد مرز میان زبان انسان و زبان تولیدشده توسط ماشین ممکن است به مرور کمتر مشخص شود و ساختار «نه فقط… بلکه همچنین…» که امروز یکی از نشانههای رایج متنهای هوش مصنوعی است، ممکن است در آینده به بخشی عادیتر از زبان انسانی تبدیل شود.
- راهکارهای کاهش این الگو در متن: کاربران میتوانند با ارائه دستورهای اختصاصی به چتباتها، استفاده از این ساختار را محدود کنند؛ همچنین بازنویسی و ویرایش دستی متن پس از تولید، و استفاده از ابزارهای تشخیص الگوهای تکراری میتواند مؤثر باشد.
- موضع OpenAI: لورنتیا رومانیوک، پژوهشگر OpenAI، این شیوه بیان را «عبارت مقایسهای» نامیده و تأکید کرده که این شرکت برای افزایش تنوع در سبک نوشتاری ChatGPT روی بهبودهایی کار میکند تا متنها کمتر فرمولی و قابلپیشبینی شوند.
جمعبندی؛ کلیشهای که زبان را تغییر میدهد
الگوی «نه فقط… بلکه همچنین…» یک ساختار زبانی قدیمی با ریشههای عمیق در ادبیات انسانی است، اما استفاده مکرر هوش مصنوعی از آن، این عبارت را به یکی از شناختهشدهترین نشانههای سبک نوشتاری ماشینی تبدیل کرده است. پژوهشگران معتقدند ترکیبی از دادههای آموزشی گسترده، بازخورد انسانی و مکانیزم پیشبینی کلمات، این وسواس زبانی را در مدلهای هوش مصنوعی تقویت کرده است. نگرانی اصلی اما به آینده بازمیگردد؛ چرخهای که در آن هوش مصنوعی از نوشتههای خودش تغذیه میکند، میتواند به فروپاشی مدل و فاصله گرفتن تدریجی زبان ماشین از تنوع غنی زبان انسانی منجر شود.
با گسترش استفاده از هوش مصنوعی، شناخت این الگوهای زبانی به کاربران، نویسندگان و تولیدکنندگان محتوا کمک میکند تا متنهای طبیعیتر، متنوعتر و قابل اعتمادتر ایجاد کنند. اما سؤال اساسی همچنان پابرجاست: آیا این هوش مصنوعی است که دارد زبان انسان را شکل میدهد، یا این ما هستیم که داریم به سبک ماشینها عادت میکنیم؟ شاید پاسخ این پرسش، نه فقط برای آینده فناوری، بلکه برای آینده خود زبان نیز حیاتی باشد.
**هدیه مومنی**
دبیر سرویس مد و سبک زندگی
هدیه مومنی روزنامهنگار حوزه مد و سبک زندگی، منتقد پوشاک و پژوهشگر فرهنگ پوشش با بیش از هفت سال تجربه حرفهای در زمینه تحلیل ترندهای مد، معرفی برندهای داخلی و خارجی و بررسی پیوند پوشش با هویت فرهنگی است. تمرکز اصلی وی بر مد پایدار، پوشش منطبق با فرهنگ ایرانی-اسلامی و تحلیل روانشناختی سبک پوشش در جامعه معاصر میباشد.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی طراحی لباس از دانشگاه هنر تهران است. در دوران تحصیل، علاوه بر دروس تخصصی طراحی، به صورت خودآموز به یادگیری مبانی بازاریابی مد، روانشناسی رنگ و تحلیل ترندهای جهانی پرداخته و در چندین دوره تخصصی سبکشناسی و مشاوره تصویر شرکت کرده است.
**سوابق حرفهای**
مومنی فعالیت حرفهای خود را از سال ۱۳۹۷ با راهاندازی یک صفحه تخصصی در اینستاگرام آغاز کرد که به معرفی برندهای پوشاک ایرانی و تحلیل ترندهای روز مد میپرداخت. این صفحه با استقبال گسترده مخاطبان، به ویژه بانوان جوان، مواجه شد و او را به یکی از چهرههای شناختهشده در این حوزه تبدیل کرد.
پس از کسب تجربه و شناخته شدن در محافل تخصصی مد و لباس، به عنوان نویسنده و تحلیلگر با چندین مجله اینترنتی در حوزه سبک زندگی همکاری کرد. وی در این دوران موفق به تولید دهها مقاله تخصصی درباره مد پایدار، معرفی برندهای اخلاقمحور و تحلیل روانشناختی پوشش در جامعه ایرانی شد.
وی از سال ۱۴۰۱ به تیم تحریریه مجله اینترنتی جیجا پیوسته و اکنون به عنوان دبیر سرویس مد و سبک زندگی در این رسانه فعالیت میکند. در این مسئولیت، تیم نویسندگان و تحلیلگران این حوزه را رهبری کرده و بر تولید محتوای تخصصی درباره مد، پوشاک، زیبایی و سبک زندگی نظارت دارد.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی مومنی در تحلیل ترندهای مد و فشن، معرفی برندهای پوشاک داخلی و خارجی، بررسی پیوند پوشش با هویت فرهنگی و تحلیل روانشناختی سبک پوشش است. وی همچنین در زمینه مشاوره تصویر، اصول ست کردن لباس، مد پایدار و اخلاقمحور و پوشش مناسب برای موقعیتهای مختلف تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی حرفهای**
رویکرد مومنی در تحلیل مد مبتنی بر پایش مستمر منابع معتبر جهانی مد، آشنایی با فرهنگ و هویت ایرانی، توجه به نیازهای واقعی مخاطب ایرانی و پرهیز از ترویج مصرفگرایی افراطی است. وی در تحلیلهای خود بر تلفیق زیباییشناسی مدرن با ارزشهای فرهنگی و اخلاقی تأکید دارد و از تقلید کورکورانه از مدهای غربی بدون در نظر گرفتن بافت فرهنگی ایران انتقاد میکند.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن طراحان لباس و پارچه ایران است و در چندین نمایشگاه و رویداد تخصصی مد و لباس به عنوان کارشناس و تحلیلگر مشارکت داشته است.
**آخرین بهروزرسانی: بهمن ۱۴۰۴**
