تمدن بین‌النهرین با جهان‌بینی شگفت‌انگیز خود خدایانی از آسمان تا جهان زیرین را پرستش می‌کرد

byهدیه مومنی
5280473

حدود ۴۵۰۰ تا ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد، تمدن سومر در جنوب میان‌رودان، منطقه‌ای که امروز عراق نامیده می‌شود، شکوفا شد. سومریان به عنوان یکی از پیشگامان تمدن بشری، نقش بسزایی در شکل‌گیری فرهنگ، دانش و ساختارهای اجتماعی ایفا کردند و از همین رو، فرهنگ و به ویژه جهان‌بینی اسطوره‌ای آن‌ها همواره مورد توجه عمیق دانشمندان و باستان‌شناسان بوده است. این تمدن باستانی، خدایانی را می‌پرستید که نه تنها بر طبیعت و سرنوشت انسان‌ها حکمرانی می‌کردند، بلکه بازتابی از درک عمیق آن‌ها از کیهان، زندگی و مرگ بودند.

<تصویر: image>

نگاهی به ریشه‌های تمدن و جهان‌بینی خدایان بین‌النهرین

سومریان که با خشک کردن باتلاق‌ها به کشاورزی مدرن روی آوردند و صنایعی چون بافندگی، فلزکاری و سفالگری را توسعه دادند، جوامع پیچیده‌ای را شکل دادند. هر شهر-دولت در این تمدن، تحت حمایت یک خدای خاص قرار داشت و معابد باشکوهی به افتخار آن‌ها بنا می‌شد. جهان‌بینی خدایان بین‌النهرین بسیار غنی و گاه عجیب به نظر می‌رسد؛ برخی محققان آن‌ها را نمادی از عناصر اولیه طبیعت و ساخته ذهن بشر می‌دانند، در حالی که برخی دیگر، با اشاره به داستان‌های مرموز شکل‌گیری و شواهدی چون معبد گوبکلی تپه، این خدایان را تجسمی از موجودات فرازمینی در اذهان باستانی تصور می‌کنند. این دو دیدگاه، جذابیت مطالعه اساطیر بین‌النهرین را دوچندان می‌کند.

خدایان بین‌النهرین؛ فرمانروایان آسمان‌ها و آب‌های شیرین

پانتئون خدایان بین‌النهرین مجموعه‌ای از موجودات قدرتمند با وظایف و ویژگی‌های منحصر به فرد را در خود جای داده است:

آنو، فرمانروای آسمان: یکی از برجسته‌ترین خدایان بین‌النهرین، آنو بود که به عنوان فرمانروای مطلق و غیرمادی آسمان‌ها شناخته می‌شد. سومریان اعتقاد داشتند که او بر تمامی ستارگان و صورت‌های فلکی حکم می‌راند و قاضی اعمال گناهکاران در بالاترین نقطه کیهان است. آنو نماد نظم کیهانی بود و برخلاف بسیاری از خدایان دیگر تمدن‌ها، جنبه‌ای غیرانسانی و دست‌نیافتنی داشت.

انلیل، خدای باد و آفرینش: انلیل، حامی شهر نیپور، تجسم باد و فضای باز بود. او تنها خدایی محسوب می‌شد که می‌توانست با آنو در ارتباط باشد. اساطیر سومری انلیل را در آفرینش انسان‌ها سهیم می‌دانند، اما همچنین او را تصمیم‌گیرنده سیل بزرگ برای نابودی بشر به دلیل خستگی از آن‌ها معرفی می‌کنند. دخالت خدایی دیگر به نام انکی، بشریت را از این فاجعه نجات داد.

انکی، سرور دانش و آفرینش: خدای محبوب شهر اریدو، انکی، فرمانروای آب‌های شیرین، دانش، آفرینش و مهارت به شمار می‌رفت. او بر تمام موجودات زمین مسلط بود و از الواح سنگی "مه" (Me) که اسرار تمدن را در خود داشتند، محافظت می‌کرد. انکی که اغلب با تاج شاخ‌دار و لباسی از پوست ماهی کپور تصویر می‌شد، به عنوان خدایی مهربان و همواره حامی انسان‌ها شناخته شده است.

انبیلولو، خدای رودها و کشاورزی: با توجه به اهمیت حیاتی رودهای دجله و فرات برای شکوفایی کشاورزی و حیات مردم سومر، انبیلولو به عنوان خدای رودها جایگاه ویژه‌ای داشت. او حاکم بخش کشاورزی بود و گفته می‌شود که اسرار آبیاری و کاشت و برداشت را برای اولین بار به انسان آموخت.

چرخه‌های حیات، مرگ و عدالت در اساطیر بین‌النهرین

خدایان بین‌النهرین همچنین مسئولیت مفاهیم عمیق‌تری چون مرگ، عدالت و چرخه‌های طبیعی را بر عهده داشتند:

نرگال، خدای جهان مردگان: در باورهای سومری، نرگال، خدای مرگ و جنگ، شخصیتی خشن و جنگ‌طلب داشت که در شهر کوتا سکونت می‌کرد. او که اغلب به صورت نیمه انسان و نیمه شیر تصویر می‌شد، مسبب تاریکی، آشوب، جنگ، قحطی و بیماری بود. نرگال زمان زیادی را به مدیریت جهان مردگان می‌گذراند و سرنوشت ارواح را پس از مرگ تعیین می‌کرد.

نانا، تجلی خرد و ماه: نانا، خدای ماه و خرد، معبدش در شهر اور قرار داشت. او منبع الهام انسان‌ها برای دستیابی به دانش‌های مقدس مانند ستاره‌شناسی و طالع‌بینی بود. مردم میان‌رودان او را به شکل یک گاو بالدار بزرگ تصور می‌کردند که گرد هلال ماه پرواز می‌کند و عدد ۳۰ نمادی از او به شمار می‌رفت که برگرفته از میانگین روزهای ماه قمری است.

نینورتا، قهرمان جنگ و شفا: برخلاف تصور رایج از خدایان جنگ، نینورتا در بین‌النهرین نه تنها در هنر نبرد مهارت داشت، بلکه توانایی شفا و رهایی انسان‌ها از تسخیر شیاطین را نیز دارا بود. او با عصای جادویی خود، استراتژی‌های جنگی را آموزش می‌داد و به عنوان قهرمانی که در برابر دشمنان از مردم حمایت می‌کرد، پرستش می‌شد.

اوتو، خدای خورشید و عدالت: اوتو، خدای خورشید، مسئولیت راستی، عدالت و قانون را نیز بر عهده داشت. او که به صورت مردی با کلاه‌خود و شمشیری دندانه‌دار تصویر می‌شد، هر روز با ارابه‌اش خورشید را در آسمان به حرکت درمی‌آورد و شب‌ها به جهان مردگان سر می‌زد تا بر اعمال افراد قضاوت کند.

گرا، خدای آتش و مهارت: گرا، خدای آتش و آهنگری، دارای قدرت و مهارتی بی‌حد و حصر بود. او فلزات را اعتلا می‌بخشید و می‌توانست ارواح شیطانی را از بدن افراد بیرون کند. متون باستانی او را جنگاوری شکست‌ناپذیر توصیف می‌کنند که هیچ کس جرئت مبارزه با او را نداشت.

تموز، خدای گیاهان و چرخه طبیعت: تموز، خدای گیاهان، محصولات کشاورزی و چرخه طبیعت، ارتباط مستقیمی با معیشت و فراوانی داشت. مردم بین‌النهرین در اواخر تابستان، مراسم عزاداری برای مرگ او برگزار می‌کردند و از او می‌خواستند که سال بعد دوباره به سرزمینشان بازگردد.

خدایان حماسی و نظم نوین در بین‌النهرین

با گسترش امپراتوری‌ها، خدایان جدیدی نیز به پانتئون بین‌النهرین اضافه شدند که نقش‌های محوری در اساطیر ایفا کردند:

مردوک، خدای طوفان و خالق جهان: مردوک، رئیس خدایان بابل، شخصیتی پیچیده داشت و با پیشگویی، رستاخیز و تندر مرتبط بود. او در یک جنگ داخلی میان خدایان به قدرت رسید و با شکست دادن تیامات، خدای آب‌های اولیه و نماد هرج و مرج، بدن او را دو نیم کرد و زمین و آسمان را از آن پدید آورد. مردوک قدرت اصلی آسمان‌ها و زمین بود و پادشاهان، مشروعیت خود را از او می‌گرفتند.

نابو، خدای سیاست و لوح‌های سرنوشت: نابو، پسر مردوک، خدای سیاست، مدیریت جهان و کاتب خدایان بود. او نگهبان لوح‌های سرنوشت، حاوی سرنوشت انسان‌ها و قوانین اصلی جهان، به شمار می‌رفت. نابو که سوار بر اژدهای بالدار در جهان پرواز می‌کرد و لوح‌ها را به خدایان و انسان‌ها می‌داد، نقشی اساسی در حفظ نظم کیهان داشت و معمولاً با کلاهی شاخدار شبیه به کشیشان تصویر می‌شد.

جهان‌بینی غنی و پویای مردم بین‌النهرین، با گستره‌ای از خدایان که هر یک نقشی در آفرینش، حیات، مرگ و نظم کیهانی داشتند، نه تنها بازتابی از درک آن‌ها از جهان بود، بلکه پایه‌های بسیاری از اساطیر و باورهای بعدی را در تمدن‌های بشری بنا نهاد. این پانتئون باستانی همچنان منبع الهام و شگفتی برای کاوشگران تاریخ و فرهنگ باقی مانده است.

مجله اینترنتی جیجا

مطالب مرتبط

مطالب دیگر:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *